مبانی طبق عوض کن و دنده دوچرخه

وقتی دوچرخه‌سواری می‌کنید بدن شما تا وقتی که انرژی داشته باشید می‌تواند نیرو ایجاد کند. دنده‌های روی دوچرخه به شما کمک می‌کنند با کارایی بیشتر و بصورت پایدار سواری کنید و انرژی‌تان را برای مدت طولانی‌تری حفظ کنید. درک چگونگی عملکرد دنده‌های دوچرخه به شما کمک می‌کند اجزاء مناسب را هنگام خرید دوچرخه انتخاب کنید. همچنین کمک می‌کند هنگام دوچرخه‌سواری لذت بیشتری ببرید.

درک کردن نیروی محرک دوچرخه

پنج بخش در یک دوچرخه استاندارد وجود دارد که به شما اجازه می‌دهد دنده را عوض کنید و تعیین می‌کنند چقدر آسان پدال بزنید. این پنج بخش شامل موارد زیر هستند:

طبق قامه

خودرو (چرخ‌دنده)

شانژمان‌ها

زنجیر

طبق عوض‌کن

طبق قامه، خودرو، زنجیر و شانژمان‌ها که به عنوان مجموعه محرک دوچرخه شناخته می‌شوند در زیر نشان داده شده‌اند:

طبق قامه: دوچرخه‌ها دارای یک، دو یا سه سینی (حلقه زنجیر یا دنده) هستند. دوچرخه‌ای که دو سینی داشته باشد دابل نام دارد. دوچرخه با سه سینی تریپل نام دارد. هر سینی دارای تعدادی دندانه است که زنجیر روی آن قرار می‌گیرد.

خودرو: خودروی دوچرخه شما مجموعه‌ای از چرخ‌دنده (دنده‌ها) است که روی سمت راست چرخ عقب شما قرار گرفته، کوچک‌ترین دنده دورترین دنده از چرخ و بزرگ‌ترین دنده نزدیک‌ترین دنده به چرخ است. هر دنده دارای تعدادی دندانه است که زنجیر روی آن‌ها قرار می‌گیرد.

زنجیر: زنجیر روی دندانه‌های روی سینی‌های جلویی و چرخ‌دنده‌های روی خودروی عقب قرار می‌گیرد، بنابراین وقتی پدال می‌زنید چرخ‌ها را می‌چرخانند و دوچرخه به سمت جلو حرکت می‌کند.

شانژمان‌ها: زنجیر را بین سینی‌های جلویی یا بین چرخ‌دندهی‌های عقب حرکت می‌دهد. کابل‌ها از طبق‌عوض کن به شانژمان می‌آیند. وقتی شما روی طبق عوض کن فشار وارد می‌کنید، شانژمان عقبی یا جلویی حرکت می‌کند و زنجیر به جایی که شما بخواهید منتقل می‌شود.

بسیاری از دوچرخه‌ها دارای شانژمان عقب و جلو هستند. برخی از دوچرخه‌های کوهستان فقط شانژمان عقب و بنابراین یک طبق‌عوض‌کن دارند. (این دوچرخه‌ها تعداد بیشتری دنده در بخش عقب دارند و با وجود داشتن یک حلقه زنجیر در قسمت جلو تعداد انتخاب‌های زیادی برای دنده ارائه می‌کنند.)

طبق عوض کن: به شما اجازه می‌دهد زنجیر را بین سینی‌های طبق قامه و دنده‌های روی خودروی دوچرخه‌تان حرکت دهید. هر طبق عوض‌کن یک کابل که به شانژمان متصل است را کنترل می‌کند.

روی دوچرخه‌های جاده، طبق عوض‌کن‌ها روی دسته فرمان قرار گرفته‌اند یا با اهرم‌های ترمز یکپارچه شده‌اند. در دوچرخه‌های کوهستان، طبق‌عوض‌کن روی دسته فرمان قرار گرفته است.

اجزاء دیگر برای محرک‌های دوچرخه

طبق‌عوض‌کن الکترونیک: این طبق‌عوض‌کن‌ها به جای کابل از سیم استفاده می‌کنند و باتری نیروی مورد نیاز برای تغییر دنده را تامین می‌کند. به جای فشار آوردن روی تنظیم‌کننده، بیشتر شبیه به کلیک کردن موس است. این سیستم برای کار کردن نیاز به شارژ کردن دارد و ممکن است هزینه‌بر باشد.

با طبق‌عوض‌کن الکترونیک، زنجیر همواره دقیق‌تر حرکت می‌کند و جابجایی اشتباه ندارد. شما می‌توانید حتی با فشار روی پدال از سربالایی‌ها بالا روید. این نوع، راه حل مناسبی برای دوچرخه‌سوارانی است که دست‌های ضعیفی دارند یا محدودیت‌های دیگری دارند که تغییر دنده را برای آن‌ها سخت می‌کند.

توپی‌های دنده‌ای شده داخلی: به جای شانژمان‌ها، توپی‌های داخلی دارای مکانیسم تغییر دنده در داخل توپی چرخ عقبی هستند. توپی‌های داخلی می‌توانند با زنجیر یا تسمه کار کنند. به دلیل اینکه تمام بخش‌های محرک در برابر آب، آلودگی و دوده محافظت شده‌اند، این توپی‌ها به نگهداری کم‌تری نیاز دارند ولی از نظر تعداد دنده‌هایی که می‌توانند ارائه دهند دارای محدودیت هستند.

تسمه‌ها: برخی دوچرخه‌های یک سرعته و دوچرخه‌هایی که بصورت داخلی دنده‌دار شده‌اند برای حرکت به سمت جلو به جای زنجیر از تسمه استفاده می‌کنند. معروف‌ترین تسمه‌ها از اورتان و فیبر کربن ساخته شده‌اند. تسمه‌ها قوی‌تر، بی‌سر و صداتر و تمیزتر از زنجیر هستند و به نگهداری کمتری نیاز دارند.

انواع طبق‌عوض‌کن

صرف نظر از نوع یا استایل دوچرخه، یک طبق عوض کن شانژمان عقب و یک طبق عوض کن شانژمان جلو را کنترل می‌کند.

طبق‌عوض‌کن‌های دوچرخه جاده

در بسیاری از دوچرخه‌های جاده طبق‌عوض‌کن‌ها با اهرم‌های ترمز یکپارچه شده‌اند. آن‌ها به راحتی در دسترس و جلوی دید شما هستند بنابراین لازم نیست هنگام تغییر دنده نگاهتان را از جاده بردارید.

طبق‌عوض‌کن‌های دوچرخه کوهستان

دو استایل از طبق‌عوض‌کن‌ها روی دوچرخه‌های کوهستان وجود دارد:

طبق‌عوض‌کن‌های شَستی دارای دو اهرم برای هر دست هستند، یک اهرم زنجیر را به سمت بالا هدایت می‌کند و دیگری به سمت پایین. با یک دست، اهرم بالایی دنده را سنگین‌تر می‌کند و در دست مخالف اهرم بالایی دنده را سبک‌تر می‌کند.

طبق‌عوض‌کن‌های گریپ به شما اجازه می‌دهند از طریق چرخاندن گریپ دوچرخه به صورت ساعتگرد یا پادساعتگرد دنده را تغییر دهید. همانند طبق‌عوض‌کن‌های شَستی، چرخاندن به یک سمت منجر به بالا آمدن زنجیر و چرخاندن در جهت مخالف باعث پایین رفتن زنجیر می‌شود.

نحوه استفاده از طبق‌عوض‌کن و دنده

دنده‌ها و طبق‌عوض‌کن‌ها به شما کمک می‌کنند حین دوچرخه‌سواری هم آهنگ –سرعت پدال زدن ثابت داشته- باشید. عموما، سرعت پدال زدن بالاتر روی دنده‌ی سبک موثرتر از پدال زدن آرام روی دنده سنگین است.

فشار آوردن روی پدال با دنده سنگین ممکن است سریع‌تر به نظر برسد، اما قدرت شما به سرعت از دست می‌رود و موجب آسیب رساندن به زانوهایتان می‌شود.

در سرعت پدال زدن بالا، در قلمرو ایروبیک فعالیت می‌کنید، به این معنی که عضلاتتان می‌تواند لاکتیک اسید را حذف کنند و خستگی را به تعویق اندازد.

سرعت پدال زدن بهینه برای دوچرخه‌سواری جاده بین ۸۰ تا ۱۰۰ چرخش در دقیقه است. برای دوچرخه‌سواری کوهستان نیز باید احساس کنید پاهایتان می‌چرخد، نه اینکه به آرامی نیرو وارد می‌کند، با این حال ثابت نگاه داشتن سرعت در مسیرهای تکنیکال دشوارتر است.

وقتی سرعت پدال زدن مناسب را پیدا کردید، دنده‌ها را طوری تغییر دهید که تا وقتی می‌خواهید سواری کنید این سرعت برایتان حفظ شود.

تکنیک‌های جابجایی مناسب دنده

برای تغییرات کوچک زنجیر را بین چرخ‌دنده‌های خودروی عقب و برای تغییرات بزرگ بین سینی‌های طبق قامه جابجا کنید اما دنده عقب و جلو را بطور همزمان تغییر ندهید. فقط از یک طبق‌عوض‌کن در آنِ واحد استفاده کنید، در غیر اینصورت جابجایی اشتباه، پیچ خوردن زنجیر یا افتادن زنجیر از طبق قامه یا خودرو رخ می‌دهد.

سعی کنید مسیر را پیش‌بینی کنید و قبل از اینکه به سربالایی برسید دنده را تنظیم کرده باشید، نه وقتی که نزدیک به توقف هستید و فشار زیادی روی پدال اعمال می‌کنید.

روی سطوح صاف، تغییر چندین دنده بصورت ناگهانی اشکالی ندارد. اما اگر در سربالایی هستید، فقط یک دنده را تغییر دهید و سعی کنید بصورت لحظه‌ای فشار را حین تغییر دنده از روی پدال بردارید.

وقتی دنده را جابجا می‌کنید، دنده‌ای را طوری انتخاب نکنید که زنجیر روی طبق قامه و خودرو در دورترین حالت از هم قرار گیرند (زنجیر بطور همزمان روی بزرگ‌ترین سینی طبق قامه و روی بزرگ‌ترین چرخ‌دنده خودروی عقب، یا زنجیر روی کوچک‌ترین سینی طبق قامه و کوچک‌ترین چرخ‌دنده خودرو عقب). این حالت زنجیر متقاطع نام دارد و بیشترین احتمال پاره شدن زنجیر در این حالت وجود دارد. دنده‌های مشابه این حالت‌ها را می‌توان از طریق ترکیب‌های مختلفی از دنده جلو و عقب به دست آورد.

درک مشخصات دنده دوچرخه

وقتی دوچرخه می‌خرید یا دوچرخه خود را ارتقا می‌دهید، لازم است تصمیم بگیرید به چند دنده نیاز دارید و دنده‌های دوچرخه شما چگونه هستند. هر دو این موارد مشخص می‌کنند که شما چطور پدال بزنید: چند بار محور را می‌چرخانید و در مقابل چرخ چند بار می‌چرخد.

چگونه مشخصات را بخوانیم: وقتی برای خرید دوچرخه به فروشگاه می‌روید مشخصات زیر را می‌بینید که تعداد و نوع دنده‌ها را نشان می‌دهد:

طبق قامه

۴۸/ ۳۶/ ۲۶

خودرو

۱۱-۳۴، ۱۰ سرعته

تعداد دنده

30

در این مثال، سه شماره در طبق قامه نشان می‌دهد که دوچرخه دارای سه سینی در قسمت جلویی است (تریپل). اعداد مشخص نشان می‌دهند که هر سینی دارای چند دندانه است: ۴۸ دندانه روی بزرگ‌ترین، ۳۶ دندانه روی وسطی و ۲۶ دندانه روی کوچک‌ترین.

در قسمت خودرو، ۱۰ سرعت به ما می‌گوید که ده دنده در خودرو وجود دارد. اعداد مشخص نشان می‌دهند که محدوده تعداد دندانه‌ها روی کوچک‌ترین تا بزرگ‌ترین چرخ‌دنده چند تا است (۱۱ دندانه روی کوچک‌ترین و ۳۴ دندانه روی بزرگ‌ترین).

از آنجاییکه سه دنده در طبق قامه و ۱۰ دنده در خودرو وجود دارد، این دوچرخه دارای ۳۰ دنده است (۳ × ۱۰).

ارتباط اندازه دنده‌ها با کارایی: در بخش طبق قامه، بزرگ‌ترین سینی با بیش‌ترین تعداد دندانه‌ها برای سریع‌تر راندن وکم‌ترین دندانه‌ها برای صعود و بالا رفتن از سربالایی است. در بخش خودرو این برعکس است. بزرگ‌ترین چرخ‌دنده با بیش‌ترین تعداد دندانه برای صعود و بالا رفتن از سربالایی بهتر است.

به چه تعداد دنده نیاز داریم؟

دوچرخه‌ها در طیف وسیعی از تعداد دنده موجود هستند، از یک تا سی یا بیشتر. وقتی شما با ترکیب‌های زیادی از چندین حلقه زنجیر و چرخ دنده و تعداد دندانه‌های روی آن‌ها مواجه می‌شوید، اوضاع می‌تواند پیچیده شود.

برای سادگی، مهم‌ترین چیزهایی که باید در نظر بگیرید سطح تناسب اندام شما و نوع زمینی است که در آن دوچرخه‌سواری خواهید کرد. اگر قرار است از تپه‌های زیادی بالا روید و چالش‌های صعود داشته باشید، دوچرخه شما باید تعداد دنده بیشتری داشته باشد.

اگر شما دوچرخه‌سواری قوی هستید یا فقط روی زمین‌های صاف دوچرخه‌سواری می‌کنید، به تعداد زیادی دنده نیاز نخواهید داشت و می‌توانید دوچرخه‌ای با دنده‌های کم‌تر داشته باشید که این دوچرخه شما را سبک‌تر می‌کند. برخی دوچرخه‌های هیبریدی یک سرعته هستند و به خوبی دوچرخه‌های یک سرعته نام گرفته‌اند. این دوچرخه‌ها در توپی عقب دارای مکانیسم لاستیک آزاد هستند که به شما اجازه می‌دهد به راحتی حرکت کنید، مثل اینکه روی دوچرخه‌ای استاندارد با چندین دنده هستید.

موارد مختلفی که با توجه به نوع دوچرخه‌ای که دارید باید در نظر گرفته شوند در زیر آورده شده است.

دوچرخه‌های جاده

بسیاری از دوچرخه‌های جاده دارای حداقل ۱۸ دنده هستند اما بسته به تعداد سینی‌های طبق قامه و چرخ‌دنده‌های خودرو می‌توانند ۳۰ یا تعداد بیشتری دنده داشته باشند.

اگر شما دوچرخه‌سوار متوسط هستید و نه یک ورزشکار زبده، بهتر است روی دنده‌های پایین برای بالا رفتن از تپه‌ها تمرکز کنید. با وجود عدم توانایی در سریع رفتن به اندازه‌ای که دوست دارید روی سطوح صاف سواری کنید، از پیاده بالا رفتن از تپه‌ها جذاب‌تر است.

حلقه‌های زنجیر کوچکتر که دنده‌های پایین نیز نامیده می‌شوند صعود از تپه‌ها را آسان‌تر می‌کند بنابراین شما می‌توانید در مسیری شیب‌دار یا در مسیرهای طولانی سرعت پدال زدن خود را ثابت نگاه دارید.

طبق قامه استاندارد برای دوچرخه‌های جاده دارای دو حلقه زنجیر است. معمولا طبق‌های استاندارد دارای ۵۳ دندانه روی حلقه بزرگ‌تر و ۳۹ دندانه روی حلقه کوچک‌تر هستند. طبق قامه‌ کامپکت دارای دو حلقه است که کوچک‌تر از طبق قامه استاندارد است و این موجب راحت شدن پدال زدن هنگام صعود از تپه‌ها می‌شود. طبق قامه کامپکت معمولا دارای ۵۰ و ۳۴ دندانه است گرچه انتخاب‌های دیگری هم وجود دارد.

اگر جایی زندگی می‌کنید که تپه‌ای و دارای سرازیری و سربالایی است، احتمالا با طبق قامه کامپکت خوشحال‌تر خواهید بود. همچنین می‌توانید حلقه‌ی سوم کوچکی اضافه کنید تا گستره دنده‌های بیشتری در اختیار شما قرار گیرد. اگر چه در صورت اضافه کردن حلقه سوم احتمالا لازم است بخش‌های دیگر مانند شانژمان‌ها و طبق‌عوض‌کن‌ها را نیز به روز کنید.

راه دیگر برای تغییر و اصلاح کارایی دوچرخه شما، عوض کردن خودرو یا همان چرخ‌دنده است. اگر جایی که دوچرخه‌سواری می‌کنید عمدتا مسطح و صاف است، خودرویی با گستره محدود تعداد دندانه انتخاب کنید، مانند ۱۱-۲۵ (۱۱ دندانه روی کوچک‌ترین و ۲۵ دندانه روی بزرگ‌ترین چرخ‌دنده) که به شما اجازه دهد دقیقا بهترین دنده را هنگام سواری پیدا کنید و جابجایی دنده نرمی را تجربه کنید. برای صعود از تپه‌ها، خودرویی با ۲۸ دندانه روی بزرگ‌ترین حلقه راحت‌تر بالا خواهد رفت. برای مناطق کوهستانی، شما به دنده پایین نیاز دارید بنابراین به دنبال چرخ‌دنده‌ای دارای ۳۰ یا ۳۲ دندانه بگردید. حرکت نزولی چرخ‌دنده‌ها با بزرگ‌ترین حلقه‌ها به این دلیل است که آن‌ها پرش بزرگ‌تری بین دنده‌ها دارند و این باعث می‌شود احساس نرمی کم‌تری داشته باشید و پیدا کردن دنده‌ی مناسب برای صعود سخت‌تر می‌شود.

دوچرخه‌های جهانگردی

انتخاب‌های دنده برای دوچرخه‌های جهانگردی بسیار مشابه دوچرخه‌های جاده است. با این حال، برای یک دوچرخه جهانگردی، شما نیاز به دنده پایین‌تری از دوچرخه جاده دارید چرا که بار زیادی را حمل می‌کنید. دوچرخه جهانگردی اغلب سه سینی (دنده) در طبق قامه است؛ سومین سینی کوچک (گاهی دنده مادربزرگ نامیده می‌شود) طیف وسیعی از دنده‌های پایین را برای بالا رفتن از تپه‌ها هنگام حمل بارهای سنگین را به شما می‌دهد. سومین سینی را با چرخ‌دنده بزرگ عقب که دارای ۳۴ دندانه است جفت کنید و دنده‌ای زیبا و راحت را برای صعود تجربه کنید.

دوچرخه‌های کوهستان

دوچرخه‌های کوهستان باید دنده‌هایی برای سخت‌ترین صعود‌ها داشته باشند. دوچرخه‌های جاده معمولا دارای ۹-۱۱ چرخ‌دنده در عقب و ۱-۳ سینی در جلو هستند و بصورت ۹×۱، ۱۰×۱، ۱۰×۲، ۱۱×۱ و مانند این نشان داده می‌شوند.

دوچرخه‌های کوهستان عموما با دو یا سه سینی (حلقه جلویی) عرضه می‌شوند تا دنده‌های راحت برای صعود را ارائه کنند. با این حال، دوچرخه‌های کوهستان با یک سینی نیز بسیار محبوب هستند. دوچرخه‌های دارای یک سینی سبک‌تر و ساده‌تر هستند چرا که شما فقط به یک طبق‌عوض‌کن نیاز دارید تا در میان دنده‌های چرخ‌دنده حرکت کنید. داشتن فقط یک طبق‌عوض کن همچنین فضای کافی روی دسته فرمان ایجاد می‌کند و این به شما اجازه می‌دهد زین را بالا و پایین بیاورید تا هنگام پایین آمدن کنترل خوبی روی دوچرخه داشته باشید و صعود بهتری داشته باشید.

با این حال، یک سینی نمی‌تواند گستره وسیعی از دنده‌ها را به شما ارائه کند. اگر تمایل به صعودهای چالشی دارید یا بطور مداوم روی زمین‌های شیب‌دار سواری می‌کنید، طبق قامه دابل یا حتی تریپل را در نظر بگیرید. اندازه رایج طبق قامه دابل ۲۴/ ۳۸ است. این اندازه با ترکیب با خودرویی که چرخ‌دنده بزرگ آن دارای ۳۶ دندانه است، دنده‌ای عالی و راحت به شما می‌دهد.

کیفیت و قیمت اجزاء دوچرخه

با بالا رفتن قیمت اجزاء محرک دوچرخه، آن‌ها سبک‌تر شده و عملکردشان دقیق‌تر می‌شود. با این حال، سبک‌ترین بخش‌ها گاهی قربانی دوام می‌شوند.

اگر می‌خواهید تصمیم بگیرید که کدام اجزاء را ارتقا دهید، پرخرج‌ترین بخش مربوط به طبق‌عوض‌کن‌های با کیفیت و کابل‌هایی است که شانژمان‌ها را حرکت می‌دهند. برای مثال، طبق‌عوض‌کن‌هایی که روی یاتاقان توپی می‌چرخند جابجایی دنده را راحت‌تر می‌کنند.

برای بقیه اجزاء دوچرخه، بالا رفتن قیمت به این معناست که آن‌ها وزن کم‌تری دارند.

مبانی نگه‌داری از محرک‌های دوچرخه

از طریق تمیز کردن محرک‌ها و روغن‌کاری زنجیر پس از هر بار دوچرخه‌سواری از آن‌ها نگهداری کنید. هر وقت زنجیر را تمیز می‌کنید کابل‌ها را بررسی کنید. اگر ساییده یا پوسیده شده‌اند برای تعویض آن‌ها اقدام کنید. یک بار در سال خودرو، زنجیر و طبق قامه را جدا کنید و آن‌ها را در تمیز کننده قطعات تمیز کنید.

برای کسب دانش بیشتر در مورد نگهداری از دوچرخه این مطلب را بخوانید: اصول اولیه نگه‌داری از دوچرخه